Sævar og Kæja - minning

Það má segja að það fólk sem maður gengur saman ævigönguna, sé að vissu leyti eins og fjölskylda manns. Það er ekkert sem maður getur gert til að skipta um samferðamenn, þeir bara koma þarna og ganga samhliða þér um hríð, sumir stutta stund en aðrir ungann úr ævi þinni. Sumu þessu fólki viltu helst vita sem minnst af, en þú ert þakklátur fyrir að fá að fylgja öðrum. 

Þegar brúin yfir Hvítá hafði komist í notkun síðari hluta árs 1957, opnuðust möguleikar fyrir nýtt skref fram á við í Laugarási. Á næstu 10 árum fluttu í Laugarás einar 10 nýjar fjölskyldur: í Laugargerði 1958, Sigmarshús 1960, Ásholt 1962, Lyngás 1964, Ljósaland 1965, Ekru 1965, Heiðmörk 1966, Teig 1967, Asparlund 1968 og Varmagerði 1968. Allt voru þetta garðyrkjubýli, nema Sigmarshús, og flest þeirra risu á nýskipulögðu svæði sem markast af Skálholtsvegi, Ferjuvegi, Skógargötu og Skúlagötu, í "stóra hringnum" svokallaða. Akur, Birkiflöt og Ösp bættust svo við 1970.

Loftmynd LMÍ af Laugarási, 1974. Heiðmörk skyggð með gulu.

Áður en brúin kom til skjalanna, bjuggu 6 fjölskyldur í Laugarási og tvær þeirra stunduðu ylrækt. Þarna var einnig stundaður hefðbundinn búskapur, svo bjuggu þar héraðslæknir, dýralæknir og þúsundþjalasmiður.  

Eins og augljóst má vera hafði tilkoma nýbúanna mikil og varanleg áhrif á þessa rólegheita byggð. Fyrir utan það að börnum fjölgaði umtalsvert, fór allt lífið í nýjan takt og nauðsynlegt varð að efla alla innviði, ekki síst til að útvega nægilegt heitt vatn fyrir nýju garðyrkjubýlin.

Nýja fólkið, var af ýmsu tagi, eins og gengur. Einhverntíma var mér sagt, að þessar fjölskyldur væru þarna komnar vegna þessa að ekkert land var að fá í Hveragerði. Ekki veit ég svo sem hvort sú var raunin. Þarna var mætt til leiks allskyns fólk: sérstakt fólk, kraftmikið fólk, sérlundað fólk, spakt fólk og bara svona aldeilis venjulegt fólk. Við tók að byggja gróðurhús. Íbúðarhús þurftu að bíða, þar til tekjur færu að birtast á bankareikningum. Það var hreint ekki um að ræða umtalsvert af húsnæði til leigu í Laugarási á þessum tíma: sennilega ekki mikið umfram Gamla læknishúsið (nýr læknisbústaður var tekinn í notkun 1965) og þar fengu inni bræðurnir Hilmar og Sævar Magnússynir. Kona Hilmars var Guðbjörg Kristjánsdóttir og kona Sævars, Karítas Óskarsdóttir.

Í gamla bænum í Hveratúni fengu inni, hvert á fætur öðru, stofnendur Lyngáss, Teigs og Asparlundar. Einhverjir nýbúanna fluttu bráðabirgða íveruhús með sér á staðinn. Það þurfti að bjargast með það sem þarna var fyrir hendi, en redda hinu með öðrum hætti. 

Það þarf nú ekki að velta lengi vöngum yfir því, að það hefur takið á, að mæta þarna í Laugarás, taka á leigu tiltekna spildu, þar sem ekkert var fyrir og hefjast handa við að byggja upp.

Þessum inngangi er nú bara ætlað að freista þess að setja meginefnið í samhengi. Á þeim tíma sem Sævar og Kæja fluttu í Laugarás, var ég svona 12-13 ára og við það að fara að heiman á vetrum til dvalar í Héraðsskólanum á Laugarvatni. Þar með veit ég minna um líf hinna nýju fjölskyldna fyrstu árin en ella hefði verið. 

Sævar og Kæja fluttu í Laugarás með þrjá syni, Ómar (um 8 ára), Reyni (um 7 ára) og Þór (um 4 ára). Svo voru þau varla komin á staðinn þegar yngsta barn þeirra fæddist, Jóna Dísa (Sigurjóna Valdís).

Aftari röð f.v. Ómar, Kæja, Sævar, Reynir. Fyrir framan Þór og Jóna Dísa.
(myndina fékk ég, ásamt mörgum öðrum, frá Kæju)

Hjá mér tóku þarna fjótlega við "týndu árin" sem fóru í nám og störf, en svo flutti ég til baka í Laugarás með fjölskyldunni árið 1984, og þá voru þessi nýju býli orðin fullvaxin og nýja fólkið orðið miðaldra og ráðsett. Þar á meðal Sævar og Kæja. Þau voru ekki fólk sem fór mikið fyrir í samfélaginu, en það mátti alltaf reikna með þeim í öllu sem laut að samstöðu íbúanna og sameiginlegum verkefnum. Þau voru ekki með neinar sérþarfir sem þurfti að taka tillit til, sinntu sínu af alúð og ólu upp mannvænleg börnin fjögur sem síðan fóru, eins og gengur og gerist, að tínast úr hreiðrinu, hvert á fætur öðru.

Á miðju ári 1994 þótti þeim Kæju og Sævari nóg gert í ræktuninni (að mestu leyti), enda árin að færast yfir. Þau fluttu á Selfoss. Þau voru svo heppin að Ómar og kona hans Sigurlaug Angantýsdóttir (Laila)  tóku við Heiðmörk til áframhaldandi rekstrar. Það er hreint ekki sjálfgefið að börn taki við búskap eftir foreldra sína og þau eru fjölmörg dæmin um að garðyrkjustöðvar hafa, eftir sölu, grotnað niður í höndum nýrra eigenda. Ef svo vel tekst til, hinsvegar, að börnin taka við, fylgir því sú ábyrgð að viðhalda ættarsögu og efla það sem foreldrarnir byggðu upp með svita og tárum. Þannig gátu Heiðmerkurhjónin tekið sig upp með góðri samvisku til að njóta efri áranna eins og kostur var. Ég reikna með því, en veit auðvitað ekki, að voveiflegt andlát næstyngsta barnsins, Þórs, árið áður en þau tóku sig upp, hafi átt sinn þátt í því að af þessari umbreytingu varð.  

Á Selfossi bjuggu þau við Seljaveg og söfnuðu þar árum, eins og gengur hjá okkur mannfólkinu. Þau þurftu hinsvegar að takast á við annað stórt áfall árið 2016, þegar næstelsta barn þeirra, Reynir, lést. 

Það er ekki heiglum hent, að þurfa að meðtaka missi tveggja barna, en með þann storm í fanginu börðust þau hjónin áfram.  

Árið 2018 lést Kæja eftir baráttu erfiða meinsemd.  Áfram hélt Sævar af æðruleysi, fyrst við Seljaveg, svo í íbúð sem hann festi kaup á við Austurveg og síðustu árin var hann svo á dvalarheimilinu Sólvöllum á Eyrarbakka. Þar lést hann þann 13. ágúst s.l. og hvílir nú hjá Kæju og sonunum tveim, í Selfosskirkjugarði.

Kæja og Sævar tilheyra þeim hópi fólks sem ég er ánægður með og þakklátur fyrir að hafa átt samleið með á lífsgöngunni. 

-------------------------------------

Sævar Magnússon (f. 18.06.1936, d. 13.08.2026) og 

Karítas Óskarsdóttir (Kæja) (f. 25.12.1939, d. 14.04.2018)